Veri bilimi açısından buna ölçüm problemi diyebiliriz. Veri tabanına hangi olayların girdiği, hangi olayların dışarıda kaldığı, kayıtların ne zaman güncellendiği ve ne kadar süre saklandığı sonuçları doğrudan etkiler.
2025 yılında yayımlanan Süleyman Gürbey'in araştırması tam da bu noktaya dikkat çekiyor. Çalışmada 2018–2025 yılları arasındaki Kamu Denetçiliği Kurumu kararları doküman analizi yöntemiyle incelenmiş ve GBT verilerinin farklı idari süreçlerde kullanılmasının dijital profilleme, veri temelli dışlanma ve ayrımcılık risklerini gündeme getirdiği değerlendirilmiştir.
Bu çalışma, GBT tartışmasını “polis ekranda ne görüyor?” sorusundan “devlet bir veri kaydından kişi hakkında ne tür sonuçlar çıkarıyor?” sorusuna taşıyor.
Bence araştırmaya değer asıl mesele de bu.
Erkeklerin Veri Odaklı, Kadınların Sosyal Etki Odaklı Olduğu Söylemi Ne Kadar Doğru?
Bu konuyu tartışırken erkeklerin daha analitik, kadınların ise daha empatik veya sosyal düşündüğü şeklindeki klasik kalıplara dikkat etmek gerekiyor. Bilimsel açıdan bireyleri bu kadar keskin biçimde iki gruba ayırmak doğru olmaz.
Yine de forum tartışmalarında farklı bakış açılarını temsil etmek amacıyla iki düşünme biçimini yan yana koyabiliriz.
Veri odaklı yaklaşan bir kişi şunları sorabilir:
“GBT kaydının doğruluk oranı nedir?”
“Yanlış pozitif kayıt ihtimali ne kadar?”
“Kayıt ne zaman güncelleniyor?”
“Bir kişi hakkında eski bir veri bulunmasının karar verme üzerindeki etkisi ölçülüyor mu?”
Bunlar son derece önemli sorular.
Sosyal etkileri ve empatiyi merkeze alan başka bir kişi ise farklı sorular sorabilir:
“Bu kayıt kişinin toplumdaki itibarını etkiler mi?”
“Geçmişteki bir soruşturmanın kişinin bugünkü hayatını etkilemesi adil mi?”
“Bir insan sistemdeki bir veri nedeniyle sürekli şüpheli gibi algılanabilir mi?”
“Verinin kişi üzerindeki psikolojik ve sosyal etkisi ölçülüyor mu?”
Bu ikinci yaklaşım da en az ilki kadar analitiktir. Hatta veri sistemlerinin gerçek dünyadaki etkilerini anlamak için bu perspektif zorunludur.
Dolayısıyla “erkekler veriyle, kadınlar duyguyla düşünür” gibi biyolojik veya toplumsal genellemeler yerine veri analizi ile insan deneyimini birleştirmek daha bilimsel bir yöntemdir.
Araştırmacılar Bu Konuyu Nasıl İnceliyor?
GBT hakkında yapılan akademik çalışmaların önemli bir bölümü deneysel laboratuvar araştırmalarından ziyade hukuki analiz, karar incelemesi ve doküman analizi yöntemlerini kullanıyor.
Osmanoğlu'nun 2020 tarihli çalışmasında GBT sistemindeki kayıtlar; yasallık, meşru amaç, demokratik toplumda gereklilik ve ölçülülük kriterleri üzerinden değerlendiriliyor.
Haliloğlu'nun çalışması ise Anayasa Mahkemesi kararlarını ve AİHM içtihatlarını karşılaştırmalı şekilde değerlendiriyor.
Gürbey'in 2025 tarihli araştırması ise 2018–2025 dönemindeki Kamu Denetçiliği Kurumu kararlarını doküman analiziyle inceleyerek GBT'nin dijital profilleme ve veri temelli dışlama boyutlarını ele alıyor.
Bu yöntemlerin ortak özelliği şu: Araştırmacılar yalnızca “sistem ne yapıyor?” diye bakmıyor; sistemin hukuki sınırlarını ve insanlar üzerindeki sonuçlarını da inceliyor.
GBT'de Eski Bir Kayıt Bulunması Ne Anlama Gelir?
Bence vatandaş açısından en kritik yanlış anlaşılmalardan biri burada.
Bir kişinin GBT'de herhangi bir kaydının çıkması, tek başına o kişinin “suçlu” olduğu anlamına gelmez. Kayıdın niteliği, tarihi, hukuki statüsü ve güncelliği önemlidir.
Örneğin:
- Hakkında aktif yakalama kararı bulunması,
- Kayıp kişi olarak aranması,
- Daha önce bir soruşturmayla ilişkilendirilmiş olması,
- Bir mahkûmiyet kaydının bulunması
hukuken aynı şeyler değildir.
Bu kayıtların her biri farklı anlam taşır ve kişinin mevcut hukuki durumunu değerlendirirken bağlamdan koparılmamalıdır.
Akademik literatürün GBT konusundaki en güçlü mesajlarından biri de budur: kişisel veri ile kişinin hukuki statüsü birbirine indirgenmemelidir.
Mahremiyet Açısından Sorun Nerede Başlıyor?
Kolluk açısından bilgiye hızlı erişim güvenlik bakımından değerli olabilir. Bir kişinin gerçekten aranıp aranmadığının saniyeler içinde tespit edilebilmesi, kayıp kişilerin bulunması veya hakkında yakalama kararı bulunan kişilerin yakalanması açısından kamu yararı sağlayabilir.
Fakat veri miktarı arttıkça başka bir risk ortaya çıkar: gereğinden fazla veri kullanılması.
Bir sistemde yıllarca tutulan, amacı dışında kullanılan veya kişinin güncel durumunu yansıtmayan kayıtlar varsa, güvenlik amacıyla oluşturulan veri altyapısı zamanla bireyin özel hayatını etkileyen bir profilleme mekanizmasına dönüşebilir.
Osmanoğlu'nun çalışması özellikle GBT kayıtlarının saklanma süresi ve mahkûmiyet bilgilerinin sistemde tutulması konusundaki sorunlara dikkat çekmektedir.
Bu nedenle bilimsel açıdan yalnızca “Polis bu bilgiye ulaşabiliyor mu?” sorusu yeterli değildir.
Daha önemli sorular şunlardır:
Bu bilgi neden tutuluyor?
Ne kadar süre tutuluyor?
Kim erişebiliyor?
Yanlış bilgi nasıl düzeltiliyor?
Kişi kendisi hakkında hangi kaydın tutulduğunu hangi ölçüde öğrenebiliyor?
Kayıt hangi kararlarda kullanılabiliyor?
Bunlar modern veri yönetişiminin temel sorularıdır.
Sonuç: GBT Bir “Her Şeyi Gösteren Ekran” Değil, Yetki ve Veri Katmanlarından Oluşan Bir Sistemdir
Polislerin GBT sorgusunda görebileceği bilgiler konusunda internette çok sayıda abartılı veya eksik anlatım bulunuyor. Bilimsel ve hukuki kaynaklar ise daha ölçülü bir tablo ortaya koyuyor.
GBT kapsamında kişinin kimlik bilgileriyle ilişkilendirilmiş arama ve yakalama kayıtları, kayıp kişi bilgileri ve belirli soruşturma veya mahkûmiyet süreçleriyle bağlantılı kayıtlar bulunabilir. Ancak GBT'yi adli sicilin birebir eş anlamlısı olarak görmek doğru değildir. Aynı şekilde bir GBT sorgusunun polis memuruna kişinin telefonundaki özel mesajlardan banka hesaplarına kadar sınırsız erişim verdiğini düşünmek de doğru değildir.
Kolluk erişimi görev, yetki, hukuki dayanak ve sistemde gerçekten mevcut olan kayıtlarla sınırlı olarak değerlendirilmelidir.
Bilimsel açıdan daha da önemlisi, veri tabanında yer alan bir bilginin kişinin gerçek kimliği veya suçluluğu hakkında tek başına kesin hüküm oluşturamayacağıdır. Veri bir göstergedir; bağlam içinde yorumlanması gerekir.
Son yıllardaki akademik çalışmaların GBT'yi yalnızca güvenlik aracı olarak değil, aynı zamanda kişisel veri, dijital profilleme, ölçülülük ve sosyal dışlanma açısından incelemesi de bu nedenle önemlidir.
Konu üzerine düşünürken tartışmayı şu sorularla sürdürmek bence daha verimli:
Bir kişinin geçmişteki bir adli kaydının ne kadar süre boyunca kolluk sistemlerinde tutulması makuldür?
Güvenlik ihtiyacı ile unutulma ve mahremiyet hakkı arasında sınır nerede çizilmelidir?
Yanlış veya güncelliğini kaybetmiş bir kaydın kişi üzerindeki etkisi nasıl ölçülmelidir?
GBT gibi sistemlerde algoritmik veya kurumsal önyargıların oluşup oluşmadığı düzenli olarak denetlenmeli midir?
Güvenliği artırmak için daha fazla veri toplamak gerçekten her zaman daha iyi güvenlik anlamına gelir mi?
Bence GBT tartışmasının en sağlıklı noktası tam burada: mesele sadece polisin ekranda ne gördüğü değil, devletin birey hakkında tuttuğu verinin ne kadar doğru, gerekli, güncel, ölçülü ve denetlenebilir olduğu sorusudur.
Kaynaklar ve bilimsel dayanaklar
1. Bilal Osmanoğlu, “Genel Bilgi Toplama (GBT) Sisteminde Kişilere İlişkin Tutulan Kayıtlar Üzerine Bir İnceleme”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 2020, 26(2), 946–979.
2. Naciye Betül Haliloğlu, “Yargılamaya ve Mahkûmiyete İlişkin Verilerin Genel Bilgi Toplama (GBT) Sisteminde Tutulması”, Anayasa Yargısı, 2020, 36(2).
3. Süleyman Gürbey, “Elektronik Devlet Süreçlerinde Dijital Profilleme ve Kişisel Veri Riski: Genel Bilgi Toplama (GBT) Sistemi ve Kamu Denetçiliği Kurumu Kararları Üzerine Bir İnceleme”, Journal of Political Administrative and Local Studies, 2025, 8(2), 122–136.
4. 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu, özellikle Madde 4/A.
5. 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu ve adli sicil/arşiv kayıtlarına ilişkin sorgulama hükümleri.
6. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve KVKK'nın kişisel veri işleme hükümleri.
7. Emniyet Genel Müdürlüğü, kayıp kişi uygulamalarına ilişkin bilgilendirmeler.
GBT erişim kapsamını daha net ayırKaynak kullanımını metin içinde güçlendir
GBT erişim kapsamını daha net ayır
Kaynak kullanımını metin içinde güçlendir
Hukuki uyarıyı daha görünür yap
2025 yılında yayımlanan Süleyman Gürbey'in araştırması tam da bu noktaya dikkat çekiyor. Çalışmada 2018–2025 yılları arasındaki Kamu Denetçiliği Kurumu kararları doküman analizi yöntemiyle incelenmiş ve GBT verilerinin farklı idari süreçlerde kullanılmasının dijital profilleme, veri temelli dışlanma ve ayrımcılık risklerini gündeme getirdiği değerlendirilmiştir.
Bu çalışma, GBT tartışmasını “polis ekranda ne görüyor?” sorusundan “devlet bir veri kaydından kişi hakkında ne tür sonuçlar çıkarıyor?” sorusuna taşıyor.
Bence araştırmaya değer asıl mesele de bu.
Erkeklerin Veri Odaklı, Kadınların Sosyal Etki Odaklı Olduğu Söylemi Ne Kadar Doğru?
Bu konuyu tartışırken erkeklerin daha analitik, kadınların ise daha empatik veya sosyal düşündüğü şeklindeki klasik kalıplara dikkat etmek gerekiyor. Bilimsel açıdan bireyleri bu kadar keskin biçimde iki gruba ayırmak doğru olmaz.
Yine de forum tartışmalarında farklı bakış açılarını temsil etmek amacıyla iki düşünme biçimini yan yana koyabiliriz.
Veri odaklı yaklaşan bir kişi şunları sorabilir:
“GBT kaydının doğruluk oranı nedir?”
“Yanlış pozitif kayıt ihtimali ne kadar?”
“Kayıt ne zaman güncelleniyor?”
“Bir kişi hakkında eski bir veri bulunmasının karar verme üzerindeki etkisi ölçülüyor mu?”
Bunlar son derece önemli sorular.
Sosyal etkileri ve empatiyi merkeze alan başka bir kişi ise farklı sorular sorabilir:
“Bu kayıt kişinin toplumdaki itibarını etkiler mi?”
“Geçmişteki bir soruşturmanın kişinin bugünkü hayatını etkilemesi adil mi?”
“Bir insan sistemdeki bir veri nedeniyle sürekli şüpheli gibi algılanabilir mi?”
“Verinin kişi üzerindeki psikolojik ve sosyal etkisi ölçülüyor mu?”
Bu ikinci yaklaşım da en az ilki kadar analitiktir. Hatta veri sistemlerinin gerçek dünyadaki etkilerini anlamak için bu perspektif zorunludur.
Dolayısıyla “erkekler veriyle, kadınlar duyguyla düşünür” gibi biyolojik veya toplumsal genellemeler yerine veri analizi ile insan deneyimini birleştirmek daha bilimsel bir yöntemdir.
Araştırmacılar Bu Konuyu Nasıl İnceliyor?
GBT hakkında yapılan akademik çalışmaların önemli bir bölümü deneysel laboratuvar araştırmalarından ziyade hukuki analiz, karar incelemesi ve doküman analizi yöntemlerini kullanıyor.
Osmanoğlu'nun 2020 tarihli çalışmasında GBT sistemindeki kayıtlar; yasallık, meşru amaç, demokratik toplumda gereklilik ve ölçülülük kriterleri üzerinden değerlendiriliyor.
Haliloğlu'nun çalışması ise Anayasa Mahkemesi kararlarını ve AİHM içtihatlarını karşılaştırmalı şekilde değerlendiriyor.
Gürbey'in 2025 tarihli araştırması ise 2018–2025 dönemindeki Kamu Denetçiliği Kurumu kararlarını doküman analiziyle inceleyerek GBT'nin dijital profilleme ve veri temelli dışlama boyutlarını ele alıyor.
Bu yöntemlerin ortak özelliği şu: Araştırmacılar yalnızca “sistem ne yapıyor?” diye bakmıyor; sistemin hukuki sınırlarını ve insanlar üzerindeki sonuçlarını da inceliyor.
GBT'de Eski Bir Kayıt Bulunması Ne Anlama Gelir?
Bence vatandaş açısından en kritik yanlış anlaşılmalardan biri burada.
Bir kişinin GBT'de herhangi bir kaydının çıkması, tek başına o kişinin “suçlu” olduğu anlamına gelmez. Kayıdın niteliği, tarihi, hukuki statüsü ve güncelliği önemlidir.
Örneğin:
- Hakkında aktif yakalama kararı bulunması,
- Kayıp kişi olarak aranması,
- Daha önce bir soruşturmayla ilişkilendirilmiş olması,
- Bir mahkûmiyet kaydının bulunması
hukuken aynı şeyler değildir.
Bu kayıtların her biri farklı anlam taşır ve kişinin mevcut hukuki durumunu değerlendirirken bağlamdan koparılmamalıdır.
Akademik literatürün GBT konusundaki en güçlü mesajlarından biri de budur: kişisel veri ile kişinin hukuki statüsü birbirine indirgenmemelidir.
Mahremiyet Açısından Sorun Nerede Başlıyor?
Kolluk açısından bilgiye hızlı erişim güvenlik bakımından değerli olabilir. Bir kişinin gerçekten aranıp aranmadığının saniyeler içinde tespit edilebilmesi, kayıp kişilerin bulunması veya hakkında yakalama kararı bulunan kişilerin yakalanması açısından kamu yararı sağlayabilir.
Fakat veri miktarı arttıkça başka bir risk ortaya çıkar: gereğinden fazla veri kullanılması.
Bir sistemde yıllarca tutulan, amacı dışında kullanılan veya kişinin güncel durumunu yansıtmayan kayıtlar varsa, güvenlik amacıyla oluşturulan veri altyapısı zamanla bireyin özel hayatını etkileyen bir profilleme mekanizmasına dönüşebilir.
Osmanoğlu'nun çalışması özellikle GBT kayıtlarının saklanma süresi ve mahkûmiyet bilgilerinin sistemde tutulması konusundaki sorunlara dikkat çekmektedir.
Bu nedenle bilimsel açıdan yalnızca “Polis bu bilgiye ulaşabiliyor mu?” sorusu yeterli değildir.
Daha önemli sorular şunlardır:
Bu bilgi neden tutuluyor?
Ne kadar süre tutuluyor?
Kim erişebiliyor?
Yanlış bilgi nasıl düzeltiliyor?
Kişi kendisi hakkında hangi kaydın tutulduğunu hangi ölçüde öğrenebiliyor?
Kayıt hangi kararlarda kullanılabiliyor?
Bunlar modern veri yönetişiminin temel sorularıdır.
Sonuç: GBT Bir “Her Şeyi Gösteren Ekran” Değil, Yetki ve Veri Katmanlarından Oluşan Bir Sistemdir
Polislerin GBT sorgusunda görebileceği bilgiler konusunda internette çok sayıda abartılı veya eksik anlatım bulunuyor. Bilimsel ve hukuki kaynaklar ise daha ölçülü bir tablo ortaya koyuyor.
GBT kapsamında kişinin kimlik bilgileriyle ilişkilendirilmiş arama ve yakalama kayıtları, kayıp kişi bilgileri ve belirli soruşturma veya mahkûmiyet süreçleriyle bağlantılı kayıtlar bulunabilir. Ancak GBT'yi adli sicilin birebir eş anlamlısı olarak görmek doğru değildir. Aynı şekilde bir GBT sorgusunun polis memuruna kişinin telefonundaki özel mesajlardan banka hesaplarına kadar sınırsız erişim verdiğini düşünmek de doğru değildir.
Kolluk erişimi görev, yetki, hukuki dayanak ve sistemde gerçekten mevcut olan kayıtlarla sınırlı olarak değerlendirilmelidir.
Bilimsel açıdan daha da önemlisi, veri tabanında yer alan bir bilginin kişinin gerçek kimliği veya suçluluğu hakkında tek başına kesin hüküm oluşturamayacağıdır. Veri bir göstergedir; bağlam içinde yorumlanması gerekir.
Son yıllardaki akademik çalışmaların GBT'yi yalnızca güvenlik aracı olarak değil, aynı zamanda kişisel veri, dijital profilleme, ölçülülük ve sosyal dışlanma açısından incelemesi de bu nedenle önemlidir.
Konu üzerine düşünürken tartışmayı şu sorularla sürdürmek bence daha verimli:
Bir kişinin geçmişteki bir adli kaydının ne kadar süre boyunca kolluk sistemlerinde tutulması makuldür?
Güvenlik ihtiyacı ile unutulma ve mahremiyet hakkı arasında sınır nerede çizilmelidir?
Yanlış veya güncelliğini kaybetmiş bir kaydın kişi üzerindeki etkisi nasıl ölçülmelidir?
GBT gibi sistemlerde algoritmik veya kurumsal önyargıların oluşup oluşmadığı düzenli olarak denetlenmeli midir?
Güvenliği artırmak için daha fazla veri toplamak gerçekten her zaman daha iyi güvenlik anlamına gelir mi?
Bence GBT tartışmasının en sağlıklı noktası tam burada: mesele sadece polisin ekranda ne gördüğü değil, devletin birey hakkında tuttuğu verinin ne kadar doğru, gerekli, güncel, ölçülü ve denetlenebilir olduğu sorusudur.
Kaynaklar ve bilimsel dayanaklar
1. Bilal Osmanoğlu, “Genel Bilgi Toplama (GBT) Sisteminde Kişilere İlişkin Tutulan Kayıtlar Üzerine Bir İnceleme”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 2020, 26(2), 946–979.
2. Naciye Betül Haliloğlu, “Yargılamaya ve Mahkûmiyete İlişkin Verilerin Genel Bilgi Toplama (GBT) Sisteminde Tutulması”, Anayasa Yargısı, 2020, 36(2).
3. Süleyman Gürbey, “Elektronik Devlet Süreçlerinde Dijital Profilleme ve Kişisel Veri Riski: Genel Bilgi Toplama (GBT) Sistemi ve Kamu Denetçiliği Kurumu Kararları Üzerine Bir İnceleme”, Journal of Political Administrative and Local Studies, 2025, 8(2), 122–136.
4. 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu, özellikle Madde 4/A.
5. 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu ve adli sicil/arşiv kayıtlarına ilişkin sorgulama hükümleri.
6. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve KVKK'nın kişisel veri işleme hükümleri.
7. Emniyet Genel Müdürlüğü, kayıp kişi uygulamalarına ilişkin bilgilendirmeler.
GBT erişim kapsamını daha net ayırKaynak kullanımını metin içinde güçlendir
GBT erişim kapsamını daha net ayır
Kaynak kullanımını metin içinde güçlendir
Hukuki uyarıyı daha görünür yap